เมื่อฝุ่นไร้พรมแดน ไทยจึงต้องมองจากอวกาศ: ก้าวสำคัญสู่การแก้ปัญหาหมอกควันระดับอาเซียน
ภาพถ่ายจากดาวเทียม THEOS-2 แสดงได้ชัดถึงร่องรอยความเสียหายจากการเผาในพื้นที่เกษตรกรรม ทั้งคราบเขม่าสีดำบนผืนนาและกลุ่มควันสีขาวที่กำลังลอยฟุ้งกระจาย ซึ่งเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ของมลพิษทางอากาศ
จาก "รอยเผาไหม้" บนผืนดิน สู่ "ฝุ่นพิษ" ในลมหายใจ: ทำไมการหยุดเผาจึงเป็นวาระที่ต้องอาศัยความร่วมมือร่วมใจจากคนไทยทุกคน
ภาพรอยเผาไหม้เหล่านี้ไม่ใช่เพียงสัญลักษณ์ของการสิ้นสุดฤดูกาลเก็บเกี่ยว แต่คือต้นกำเนิดของ “มลพิษทางอากาศ” ที่กำลังบั่นทอนสุขภาพของพวกเราทุกคน บทความนี้จะพาไปสำรวจว่า ทำไมการแก้ปัญหานี้จึงทำเพียงลำพังไม่ได้ และทำไมรัฐบาลถึงประกาศให้เป็นวาระเร่งด่วนที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน
ในอดีต การเผาตอซังข้าว ข้าวโพด หรือเศษวัชพืช อาจดูเป็นวิถีปฏิบัติที่ง่ายและประหยัดต้นทุนที่สุดสำหรับเกษตรกรในการเตรียมพื้นที่เพาะปลูกรอบใหม่ แต่ในปัจจุบันที่สภาพอากาศเปลี่ยนแปลง (Climate Change) ประกอบกับสภาวะอากาศปิดในช่วงต้นปี ทำให้ฝุ่นควันจากการเผาไม่สามารถลอยตัวออกไปได้ มันจึงย้อนกลับมาปกคลุมเมืองและชุมชน
ปัจจุบัน รัฐบาลตระหนักดีว่า การใช้กฎหมายห้ามปรามเพียงอย่างเดียวอาจไม่ใช่ทางออกที่ยั่งยืน จึงได้ผลักดันนโยบายที่มุ่งเน้นการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ ควบคู่ไปกับการสร้างรายได้ภายใต้โมเดล BCG (Bio-Circular-Green Economy) หรือเศรษฐกิจชีวภาพ-หมุนเวียน-สีเขียว ได้แก่
1) โดยเปลี่ยนพฤติกรรมจากการเผา มาเป็นการไถกลบเพื่อคืนปุ๋ยสู่ดิน หรือการนำเศษวัสดุไปใช้ประโยชน์อื่น ๆ
2) ส่งเสริมการนำฟางข้าว ใบอ้อย และตอซังข้าวโพด ไปแปรรูปเป็นเชื้อเพลิงชีวมวล (Biomass) ปุ๋ยอินทรีย์ หรืออาหารสัตว์ ซึ่งภาครัฐกำลังเร่งขยายตลาดรับซื้อเพื่อให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่ม แทนที่จะเผาทิ้งเปล่า ๆ
3) ภาครัฐจับมือกับภาคเอกชนรายใหญ่ ผลักดันระบบตรวจสอบย้อนกลับ โดยจะไม่รับซื้อพืชผลทางการเกษตรที่มาจากแปลงที่มีการเผา เพื่อสร้างมาตรฐานการผลิตที่รับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม
การจะเปลี่ยนพื้นที่สีดำตามข้อเท็จจริงด้วยภาพถ่ายจากดาวเทียมให้กลับมาเป็นพื้นที่เกษตรสีเขียวที่ยั่งยืน ต้องอาศัยฟันเฟืองจาก 3 ส่วนขับเคลื่อนไปพร้อมกัน:
• ภาคเกษตรกร : "ผู้เปลี่ยนผ่าน" เพราะเกษตรกรคือหัวใจสำคัญที่จะเข้ามาร่วมแก้ไขปัญหา การหยุดเผาอาจหมายถึงต้นทุนการจัดการที่เพิ่มขึ้นในช่วงแรก แต่สิ่งที่ได้กลับมาคือคุณภาพดินที่ดีขึ้นในระยะยาว และสุขภาพที่ดีของคนในชุมชน “เกษตรกรคือผู้ร่วมสร้างการเปลี่ยนแปลง” เพียงเปิดใจรับเทคโนโลยีใหม่ๆ เช่น เครื่องจักรไถกลบ หรือการรวมกลุ่มกันบริหารจัดการเศษวัสดุ โดยมีหน่วยงานรัฐที่พร้อมเข้าไปสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง
• ภาครัฐและเอกชน: "ผู้สนับสนุน" ต้องอำนวยความสะดวกอย่างเต็มที่ ไม่ว่าจะเป็นการสนับสนุนเครื่องจักรกลการเกษตร มาตรการสินเชื่อดอกเบี้ยต่ำ หรือการประกันราคารับซื้อเศษวัสดุทางการเกษตรให้คุ้มค่า เพื่อจูงใจให้เกษตรกรหยุดเผาได้อย่างจริงจัง
• ภาคประชาชน: "พลังขับเคลื่อนสังคม" แม้เราจะไม่ได้ทำนาหรือทำไร่ แต่คนเมืองและประชาชนทั่วไปมีส่วนสำคัญมาก เช่น แจ้งเบาะแสเมื่อพบเห็นการเผาในที่โล่งผ่านแอปพลิเคชันหรือสายด่วนของรัฐ หรืออุดหนุนสินค้าเกษตรที่ระบุว่า "ปลอดการเผา" (Zero Burn) เพื่อสร้างค่านิยมใหม่ให้ตลาด หรืองดการเผาขยะในครัวเรือนและการจุดธูปเทียนเกินความจำเป็น เป็นต้น
ภาพควันไฟและรอยไหม้บนพื้นดิน ไม่ใช่แค่ปัญหาของใครคนใดคนหนึ่ง แต่มันคือ "สัญญาณเตือนภัย" ที่ส่งถึงพวกเราทุกคน การคืนอากาศบริสุทธิ์ให้ประเทศไทยไม่ใช่เรื่องเพ้อฝัน แต่คือความร่วมมือกันของภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชนกันอย่างจริงจัง
ข้อมูลโดย : สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์กรมหาชน) : GISTDA (04/02/2569)